17-dars: Postman va API testing

Kirish

API nima va nega test qilamiz?

Tasavvur qiling: Uzum saytida "Savatga qo'shish" tugmasini bosdingiz. Sahifa yangilanmadi, lekin savatga mahsulot qo'shildi. Qanday qilib?

Buning ortida — API bor. Tugma bosilganda sayt "Mahsulotni savatga qo'sh!" degan xabarni serverga yuboradi. Server qabul qiladi va "Bo'ldi!" degan javob qaytaradi.

Asosiy atama

API (Application Programming Interface) — ikki dasturning bir-biri bilan gaplashish tili. Frontend va Backend o'rtasidagi "ko'prik".

Oddiy qilib: API — ofitsant. Siz menyudan tanlaysiz (frontend), ofitsant oshpazga aytadi (API), oshpaz tayyorlaydi (backend), ovqatni siz uchun olib keladi.

💡 Restoran misoli

Frontend, API, Backend, Database

Mijoz menyu so'raydi → Ofitsant (Frontend) buyurtmani qabul qiladi → API ma'lumotni yetkazadi → Oshpaz (Backend) tayyorlaydi → Ombor (Database)'dan ingredientlar oladi → Ovqat qaytib keladi. Hammasi sekundda!

Nega QA API'ni test qiladi?

Frontend buzilsa ham API ishlay olishi kerak
Mobil ilova ham xuddi shu API'ni ishlatadi
Tezroq testing — frontend yuklash kerak emas
Avtomatlash oson — har test bir necha soniya
Maoshingiz oshadi — Manual + API QA = 30-50% ko'proq

Vizual qo'llanma — API Testing qo'yxona misolida

API Testing — Qo'yxona misolida. Frontend (egasi), API (cho'pon), Database (qo'yxona) o'rtasidagi aloqa va CRUD amallari tushuntirilgan infografika.

1-qism

Frontend va Backend qanday ishlaydi?

Sayt yoki ilova 2 qismdan iborat: Frontend (ko'rinadigan) va Backend (yashirin).

Web ilova arxitekturasi

👤

Mijoz

Siz - foydalanuvchi. Brauzer orqali kirasiz.

"Login qilmoqchiman"

→

🎨

Frontend

Sayt ko'rinishi. HTML, CSS, JavaScript. React, Vue.

Forma to'ldirildi

→

⚙️

Backend

Server. Mantiq va biznes qoidalar. Node.js, Python, Java.

Parolni tekshiradi

→

💾

Database

Ma'lumotlar bazasi. Foydalanuvchilar saqlanadi.

"Bunday user bor"

API — Frontend va Backend o'rtasidagi ko'prik.

Real misol: Login qilish

Login bosilganda nima bo'ladi?

Siz email va parolni kiritib "Kirish" bossangiz
Frontend bu ma'lumotlarni API orqali Backend'ga jo'natadi: POST /login
Backend Database'dan foydalanuvchini izlaydi
Database javob beradi: "Ha, bunday user bor"
Backend javob qaytaradi: {"token": "abc123"}
Frontend sizni Dashboard'ga olib boradi

Hammasi 200 millisekundda!

REST API

REST API (Representational State Transfer) — API yozish uslubi. Eng mashhur va sodda.

Asosiy g'oya: Har bir resurs uchun aniq URL va HTTP method ishlatish.

2-qism

HTTP Methods (CRUD)

REST API'da 4 ta asosiy "harakat" bor. Ularni CRUD deb ataymiz: Create, Read, Update, Delete.

GET 📖 O'qish (Read)

Ma'lumot olish — bazadan o'qib, javob qaytarish. Hech narsa o'zgartirmaydi.

// Barcha mahsulotlarni olish
GET https://testshop.uz/api/products

// Response (200 OK):
[
  { "id": 1, "name": "iPhone 15", "price": 12000000 },
  { "id": 2, "name": "Samsung S24", "price": 10000000 }
]

Misol: Mahsulot katalogi sahifasini ochganingizda — Frontend GET request yuboradi.

POST ➕ Yaratish (Create)

Yangi ma'lumot qo'shish. Ma'lumot Body'da yuboriladi.

// Yangi mahsulot qo'shish
POST https://testshop.uz/api/products

// Request Body:
{
  "name": "AirPods Pro",
  "price": 2500000,
  "category": "Audio"
}

// Response (201 Created):
{ "id": 123, "name": "AirPods Pro" }

Misol: "Mahsulot qo'shish" formasini yuborganingizda — POST request.

PUT ✏️ Yangilash (Update)

Mavjud ma'lumotni yangilash. URL'da ID bor.

// Mahsulot yangilash
PUT https://testshop.uz/api/products/123

// Request Body:
{
  "name": "AirPods Pro 2",
  "price": 2800000
}

// Response (200 OK):
{ "id": 123, "name": "AirPods Pro 2" }

Misol: Profil ma'lumotingizni o'zgartirganingizda — PUT request.

DELETE 🗑️ O'chirish (Delete)

Ma'lumotni o'chirish — bazadan butunlay olib tashlaydi.

// Mahsulotni o'chirish
DELETE https://testshop.uz/api/products/123

// Body kerak emas - faqat URL

// Response (204 No Content):
{ "message": "Mahsulot o'chirildi" }

Misol: "Savatdan o'chirish" tugmasi — DELETE request.

📊 Status Codes — javob raqamlari

Server javob qaytarganda, har doim 3 raqamli kod beradi.

200

OK

Hammasi yaxshi, javob keldi

201

Created

Yangi yozuv yaratildi (POST)

204

No Content

Bajarildi, javob bo'sh (DELETE)

400

Bad Request

Notog'ri so'rov

401

Unauthorized

Login kerak

403

Forbidden

Ruxsat yo'q

404

Not Found

Topilmadi

500

Server Error

Server buzildi

503

Unavailable

Server vaqtincha ishlamayapti

Oddiy yodlash

2xx = Yaxshi (OK). 4xx = Sizning xatongiz. 5xx = Server xatosi.

3-qism

Postman asoslari

Endi nazariyani biladigan bo'ldik. Postman — API testing uchun eng mashhur asbob.

Postman nima?

Postman — API yuborish va javobni ko'rish uchun asbob. Bepul, oddiy va kuchli.

Oddiy qilib: "API uchun brauzer". Brauzer'da URL yozasiz - sayt ochiladi. Postman'da URL yozasiz - JSON keladi.

Postman interfeysi

⬢ Postman

My Workspace

GET

https://testshop.uz/api/products

Send

Response

200 OK

Time: 245ms · Size: 1.2 KB

{ "products": [ { "id": 1, "name": "iPhone 15", "price": 12000000, "in_stock": true }, { "id": 2, "name": "Samsung S24", "price": 10000000 } ] }

Postman tushunchalari

📁 Workspace — sizning ish maydoningiz
📂 Collection — API'lar to'plami (masalan: "TestShop API")
📝 Request — bitta API so'rov
🌍 Environment — sozlamalar (Dev, Staging, Production URL'lari)
🧪 Tests — JavaScript kod bilan avtomatik tekshirish

Test yozish (asoslari)

Postman Tests misoli

// Status code tekshirish
pm.test("Status is 200", function () {
  pm.response.to.have.status(200);
});

// Response time tekshirish
pm.test("Response time < 500ms", function () {
  pm.expect(pm.response.responseTime).to.be.below(500);
});

// JSON tekshirish
pm.test("Has products array", function () {
  const json = pm.response.json();
  pm.expect(json.products).to.be.an('array');
});

Bu testlar avtomatik bajariladi.

Junior uchun

JavaScript kod qo'rqitishi mumkin, lekin Postman shablonlar beradi. 3-4 ta test yozsangiz, hammasi tushunarli bo'ladi.

🎯 Amaliyot vaqti

Postman'da real API test qilish

Postman bepul. Real API'lar bor: JSONPlaceholder, Reqres.in. Quyida 3 ta vazifa.

⬢

Postman Bepul

Mac, Windows, Linux uchun bepul. Brauzer versiyasi ham mavjud.

🚀 Postman'ni yuklab olish

Sizning vazifalaringiz:

1

CRUD operatsiyalarni sinang

Reqres.in bilan: GET /api/users, POST /api/users, PUT /api/users/2, DELETE /api/users/2. 4 ta request screenshot qiling.

2

Collection yarating

"TestShop API" Collection. Unga 5 ta request qo'shing. Har birining tavsifi va parameters'ini to'ldiring.

3

3 ta Tests yozing

Har request uchun: Status code (200), Response time (< 500ms), Body validation. Pass natijasini olishingiz kerak.

💡 Portfolio uchun OLTIN material

Postman Collection (export qilib JSON) — portfoliongizdagi eng kuchli dalil. Intervyu'da: "Mana mening API testing tajribam" — deb ko'rsatasiz!

API test resurslari (bepul)

Reqres.in — eng oson, real javob qaytaradi
JSONPlaceholder — fake API, posts/users/comments
Postman Echo — Postman'ning o'z testing API'i
OpenWeatherMap — havo ma'lumotlari

Intervyuga tayyorlov

Intervyu savollari

API testing — Middle QA intervyusining MUHIM mavzusi. 7 ta professional javob.

💡 Har savol ustiga bosing — javobni ko'rasiz.

Q1API nima va nega test qilamiz?+

Javob: "API — ikki dasturning bir-biri bilan gaplashish tili. Frontend va Backend o'rtasidagi ko'prik."

Nega test qilamiz?

Frontend buzilsa ham API ishlay olishi kerak
Mobil ilova ham xuddi shu API'ni ishlatadi
Tezroq testing - frontend yuklash kerak emas
Avtomatlash oson

Pro javob: "Men har feature uchun API testlarni avval bajaraman, keyin UI testlarni — Shift Left yondashuvi."

Q2HTTP Methods — CRUD operatsiyalari?+

Javob: "REST API'da 4 ta asosiy HTTP method (CRUD):"

GET — Read. Ma'lumot olish. GET /products
POST — Create. Yangi yaratish. POST /products
PUT — Update. To'liq yangilash. PUT /products/1
DELETE — Delete. O'chirish. DELETE /products/1

PATCH: Qisman yangilash uchun (faqat 1-2 maydon). PUT to'liq, PATCH qisman.

Q3Status Code'larni tushuntiring+

Javob: "HTTP Status Code'lar 5 guruhga bo'linadi:"

2xx Success — yaxshi (200 OK, 201 Created, 204 No Content)
3xx Redirect — boshqa joyga yo'naltiradi
4xx Client Error — siz xato qildingiz (400, 401, 403, 404)
5xx Server Error — server xatosi (500, 503)

Eng tez-tez: 200 OK, 201 Created, 400 Bad Request, 401 Unauthorized, 404 Not Found, 500 Server Error

Q4Postman'ni qanday ishlatasiz?+

Javob: "Postman — API testing uchun eng mashhur asbob. Mening kundalik workflow'im:"

1. Workspace yarataman (loyiha uchun)
2. Collection ichiga API'larni guruhlayman
3. Environment yarataman (Dev, Staging, Prod URL)
4. Har API uchun Request: URL, Method, Headers, Body
5. Tests yozaman (status, response time, body validation)
6. Send tugmasini bosaman, response ko'raman

Pro javob: "Collection'ni Git'ga commit qilaman. Newman bilan CI/CD'da avtomatlashtirib turaman."

Q5API'da nimalarni test qilasiz?+

Javob: "Har API uchun 5 ta narsa tekshiraman:"

Status Code — 200, 201 yoki kutilgan kod
Response Time — odatda < 500ms
Response Body — kerakli field'lar bor, formatlar to'g'ri
Headers — Content-Type, Authentication
Edge cases — bo'sh body, salbiy son, juda katta string

Test scenariolari: Happy path (200), Validation errors (400), Authorization (401), Not found (404), Boundary values

Q6JSON formatini bilasizmi?+

Javob: "JSON — API'larda eng mashhur ma'lumot formati. Asosiy turlari:"

String: "text" (qo'shtirnoqlar ichida)
Number: 123 yoki 12.5
Boolean: true yoki false
Array: [1, 2, 3]
Object: {"name": "iPhone"}
null — bo'sh qiymat

Misol: {"id": 1, "name": "iPhone", "price": 12000000, "in_stock": true}

Q7Authentication va Authorization farqi?+

Javob:

Authentication — "Sen kimsan?" Login qilish, kim ekanligini aniqlash. Email + Parol.
Authorization — "Senga ruxsat bormi?" Login qilgansiz, lekin admin sahifaga oddiy user kira olmaydi.

API'da:

Token Authentication: Authorization: Bearer abc123
API Key: X-API-Key: xyz789
Basic Auth: email + parol

Status code'lar: 401 = Authentication yo'q. 403 = Authorization yo'q (lekin login bor).

Postman va API testing