10-dars: Test turlari

Kirish

Test turlari nima uchun kerak?

Avvalgi darsda test darajalarini ko'rdik (Component, Integration, System, Acceptance). Endi boshqa savol — nimani test qilamiz?

Ko'pchilik o'ylaydi: "Testor faqat tugmalar ishlayaptimi tekshiradi". Aslida juda ko'p narsa test qilinadi — sayt qanchalik tez ochiladi, xavfsizmi, foydalanuvchi uchun qulaymi, turli brauzerlarda ishlaydimi.

Bu darsda siz test turlari tushunchasini o'rganasiz va intervyuda "Performance va Security testing farqi nima?" degan savolga aniq javob bera olasiz.

Katta rasm: 2 ta asosiy guruh

Barcha test turlari 2 ta katta guruhga bo'linadi:

⚙️

Functional Testing

"NIMA qiladi?" — sayt/ilovaning vazifasini tekshirish

🎯

Non-Functional Testing

"QANDAY qiladi?" — tezlik, xavfsizlik, qulaylik

💡 Oddiy misol

Restoranga borasiz

Functional: "Buyurtma qilgan ovqat keldi" — vazifa bajarildi. · Non-Functional: "Ovqat 10 daqiqada keldi (tez)", "mazasi yoqdi (sifat)", "ofitsant yaxshi xizmat qildi (qulaylik)". Ikkinchisi ham juda muhim, lekin boshqa narsa.

1-qism

Functional Testing

Asosiy atama

Functional Testing (Funksional Testlash) — sayt yoki ilova o'z vazifasini to'g'ri bajarayaptimi tekshirish.

Oddiy qilib: "Tugma bosilganda mahsulot savatga qo'shiladimi?", "Login qilganda Dashboard ochiladimi?" degan savollarga javob.

Nima tekshiriladi?

Tugmalar — bosilganda nima bo'ladi?
Formalar — ma'lumot to'g'ri yuborildimi?
Linklar — to'g'ri sahifaga o'tadimi?
Hisoblashlar — savatdagi umumiy summa to'g'rimi?
Ma'lumotlar bazasi — ma'lumotlar saqlanayaptimi?
Biznes mantiq — xarid qilganda chegirma qo'llanadimi?

Uzum Market'da Functional test misollari

Login tugmasini bosaman → Dashboard ochiladi ✅
Mahsulot qidiruv maydoniga "telefon" yozaman → telefon mahsulotlari chiqadi ✅
"Savatga qo'shish" tugmasini bosaman → savat badge'i +1 ga o'zgaradi ✅
2 ta mahsulotni savatga qo'shaman → umumiy summa to'g'ri hisoblanadi ✅
Noto'g'ri parol bilan kiraman → xato xabari chiqadi ✅

Kim va qanday bajaradi?

Kim: QA (sizning asosiy ishingiz!) — 80% vaqtingiz shunga ketadi
Qachon: System Testing darajasida
Qanday: Manual yoki Automation (Selenium, Playwright)

Asosiy nuqta

Functional testing — bu testorning kundalik ishi. Siz test case yozganda, ssenariy bajarayotganda, bug topganda — bu odatda Functional testing.

2-qism

Non-Functional Testing

Asosiy atama

Non-Functional Testing (Nofunksional Testlash) — sayt o'z vazifasini QANCHALIK yaxshi bajarayaptimi tekshirish.

Oddiy qilib: "Sayt tezmi?", "Xavfsizmi?", "Qulaymi?", "Turli qurilmalarda ishlaydimi?" kabi savollar.

Non-Functional testing bir nechta turga bo'linadi. 4 ta asosiysini ko'rib chiqamiz.

⚡

Performance Testing

UNUMDORLIK / TEZLIK

Saytning qanchalik tez va samarali ishlayotganligini tekshirish.

Sodda savol: Sayt 2 soniyada ochiladimi? Yoki 10 soniya kutasizmi?

Performance Testing 3 turga bo'linadi:

🏋️ Load Testing

Odatdagi yuk ostida sayt qanday ishlaydi?

Misol: 1000 ta foydalanuvchi bir vaqtda — sayt sekin bo'ladimi?

💥 Stress Testing

Qachon sayt "yiqiladi"? Chegarasini topish.

Misol: 10 000 ta foydalanuvchi — sayt o'chadimi yoki chidaydi?

📦 Volume Testing

Katta ma'lumot hajmi bilan ishlash.

Misol: 1 million mahsulot bor — qidiruv tezmi?

Kim bajaradi

Middle/Senior QA, Performance Engineer

Asboblar

JMeter, LoadRunner, k6

🔐

Security Testing

XAVFSIZLIK TESTLASH

Saytning xavfsizligini tekshirish — ma'lumotlar o'g'irlanadimi, hakerlar kira oladimi.

Sodda savol: Hakerlar mening karta ma'lumotlarimni ola oladimi? Mening parolim xavfsiz saqlanayaptimi?

Nima tekshiriladi?

SQL Injection — login formalarga maxsus kod yuborish bilan ma'lumotlar bazasiga kirish
XSS (Cross-Site Scripting) — saytga yomon JavaScript kod joylash
Authentication — parol talablari kuchlimi?
Authorization — oddiy foydalanuvchi admin sahifasiga kira oladimi?
Data Encryption — ma'lumotlar shifrlanganmi?

Kim bajaradi

Security Specialist, Senior QA

Asboblar

OWASP ZAP, Burp Suite

Sizning TestShop'ingizda: Login formaga SQL injection ' OR 1=1-- yozib ko'ring — agar kirgiza olsa, bu xavfsizlik bugi!

🎨

Usability Testing

QULAYLIK TESTLASH

Sayt foydalanuvchi uchun qanchalik qulay va tushunarli?

Sodda savol: Oddiy odam 1 daqiqada savatga mahsulot qo'sha oladimi? Yoki 10 daqiqa qidirishi kerakmi?

Nima tekshiriladi?

Intuitivlik — ko'rsatma o'qimasdan foydalanish mumkinmi?
Navigatsiya — menyular aniq va oddiymi?
Tezkor tushunish — birinchi 5 soniyada foydalanuvchi nima qilishini tushunadimi?
Xato xabarlari — aniq va yordamchi'mi?
Mobil qulaylik — telefonda ham oson'mi?

Kim bajaradi

QA, UX Designer, Haqiqiy foydalanuvchilar

Usul

Foydalanuvchi kuzatuv, A/B testing

🌐

Compatibility Testing

MOSLIK TESTLASHI

Sayt turli muhitlarda ishlaydimi? — brauzerlar, qurilmalar, OS.

Sodda savol: Sayt Chrome'da ishlaydi. Safari'da ham ishlaydimi? iPhone'da qanday ko'rinadi?

Nima tekshiriladi?

Brauzerlar: Chrome, Safari, Firefox, Edge
Qurilmalar: Desktop, telefon, planshet
Operatsion tizimlar: Windows, Mac, Android, iOS
Ekran o'lchamlari: Kichik, o'rta, katta ekranlar
Internet tezligi: 4G, 3G, Wi-Fi

Kim bajaradi

QA (manual + automation)

Asboblar

BrowserStack, LambdaTest

Real muammo: Sayt Chrome'da chiroyli, lekin iPhone Safari'da tugmalar joyidan chiqib ketgan — bu Compatibility bug!

🎯 Bog'lang

Test turi va uning misolini bog'lang

Chap tomonda test turini tanlang, o'ng tomondan mos misolni toping.

Test turi

Functional Testing

Performance Testing

Security Testing

Usability Testing

Compatibility Testing

Misol

Sayt Safari va Chrome'da bir xil ko'rinadimi?

Yangi foydalanuvchi 30 soniyada mahsulot topa oladimi?

SQL injection orqali kirish mumkinmi?

1000 ta foydalanuvchi bir vaqtda kirganda sayt sekinlashadimi?

0 / 5 juft topildi

3-qism

Box Testing — 3 usul

Test turlari uchun yana bir klassifikatsiya bor — testor kodni qanchalik biladi? degan savolga qarab.

💡 Oddiy misol

Avtomobilni tekshirish

Black Box: Haydovchisiz — haydab ko'rasiz, motor ishlayaptimi, tormoz yaxshimi? Ichkarisini bilmaysiz. · White Box: Mexanik — kapotni ochadi, har bir detalni ko'radi. · Gray Box: Sizga umumiy texnik hujjat berilgan — asosiy qismlarni bilasiz, lekin har bir gayka emas.

⬛

Black Box Testing

QA NING ASOSIY USULI

Testor dasturning ichki kodini bilmaydi. Faqat "kirish va chiqish"ga qaraydi.

Sodda misol: Login formaga email va parol kiritaman — Dashboard ochilishi kerak. Kod qanday yozilganini bilmayman, lekin natijani ko'raman.

Xususiyatlari:

✅ Dasturchilik bilimi shart emas
✅ Haqiqiy foydalanuvchi nuqtai nazari
✅ System Testing darajasida keng qo'llaniladi
❌ Kodning ichki mantig'ini sinab bilmaysiz

Kim bajaradi

QA (Junior/Middle/Senior)

Daraja

System, Acceptance

⬜

White Box Testing

DASTURCHI USULI

Testor butun kodni ko'radi va tushunadi. Har bir qatorni test qiladi.

Sodda misol: Dasturchi qo'shish funksiyasini yozdi. U kod ichiga kirib, har bir if va else shartini alohida sinab ko'radi.

Xususiyatlari:

✅ Chuqur analiz — har bir kod yo'lini sinab bilasiz
✅ Bug'larni ildizidan topish
✅ Unit va Component testing uchun asosiy
❌ Dasturlashni bilish shart
❌ Juda ko'p vaqt oladi

Kim bajaradi

Dasturchi, Senior QA

Daraja

Unit, Component

◐

Gray Box Testing

ORALIQ USUL

Testor kodni qisman biladi — asosiy arxitekturani tushunadi, lekin har bir qatorni emas.

Sodda misol: Testor ma'lumotlar bazasi strukturasini biladi va SQL so'rovlarini o'zi yozib, ma'lumotlar to'g'ri saqlanayaptimi tekshiradi.

Xususiyatlari:

✅ Black Box + White Box afzalliklari birga
✅ Integration Testing uchun ideal
✅ API testing'da ko'p ishlatiladi
✅ Middle/Senior QA'lar uchun standart

Kim bajaradi

Middle/Senior QA

Daraja

Integration, API

Siz qaysi usulni ishlatasiz?

Junior QA asosan Black Box. Middle QA Black + Gray Box (API testing). Senior QA esa uchalasini ham ishlatishi mumkin. Dasturchilar esa White Boxda ustalar.

🎯 Amaliy topshiriq

Test turi va tavsifini bog'lang

Har bir test turi uchun to'g'ri tavsifni sudrab qo'ying.

⬛ Black Box

Tavsif qo'ying

⬜ White Box

Tavsif qo'ying

◐ Gray Box

Tavsif qo'ying

⚡ Performance

Tavsif qo'ying

🔐 Security

Tavsif qo'ying

Kodni qisman biladi, API testing uchun

SQL injection, XSS kabi hujumlarni tekshiradi

Kodni bilmaydi, faqat kirish-chiqishni ko'radi

Load, Stress, Volume - tezlik va chidamlilik

Butun kodni ko'radi, dasturchi usuli

0 / 5 to'g'ri

🎯 Bug classifier

Bug qaysi test turida topiladi?

1-qadam: Pastdagi bug kartochkasini bosing. 2-qadam: Mos keladigan test turi tugmasini bosing.

👆 Endi pastdagi test turi tugmalaridan birini tanlang

"Savatga qo'shish" tugmasi bosilganda hech narsa bo'lmayapti

Funksiya ishlamayapti — tugmaning asosiy vazifasi bajarilmayapti.

Sayt 15 soniyada ochiladi (juda sekin)

Ishlayapti, lekin tezligi juda past.

Xavfsizlik buzilgan — haker kirishi mumkin.

Savat ikonkasi kichkina va topib bo'lmaydi

Sayt ishlaydi, lekin foydalanuvchi uchun noqulay.

iPhone Safari'da tugmalar joyidan chiqib ketgan

Chrome'da normal, Safari'da esa noto'g'ri ko'rinadi.

⚙️

Functional

⚡

Performance

🔐

Security

🎨

Usability

🌐

Compatibility

0 / 5 to'g'ri

🎬 Haqiqiy stsenariy

Click'da Black Friday — katta yuk

Juma, 23 noyabr, soat 00:00. Click Black Friday aksiyasini boshladi. Chegirmalar 70% gacha! Barcha foydalanuvchilar bir vaqtda saytga kirib, to'lovlar qilishmoqchi.

Natija: Sayt 30 soniyada ochildi. Ba'zi to'lovlar "xatolik" xabarini berdi. Ko'p foydalanuvchilar norozi bo'lishdi.

Savol: Bu muammoni oldini olish uchun qaysi test turi kerak edi?

Eng to'g'ri javob qaysi?

⚡ Tezkor tekshiruv

Junior QA sifatida siz asosan qaysi usul bilan test qilasiz?

🎯 Amaliyot vaqti

TestShop'da test turlarini qo'llash

Endi nazariyani amaliyotda sinab ko'ramiz. TestShop uchun 4 xil test turida ish bajarasiz.

🛒

TestShop — Test turlari amaliyoti

Functional, Security, Usability va Compatibility test qilib ko'ring.

🚀 TestShop'ga o'tish

Sizning 4 ta vazifangiz:

Functional Testing

Security Testing

Usability Testing

Do'stingizni TestShop'ga kiritib, u "mahsulot qo'shish" vazifasini qanday bajarishini kuzating. Qanday qiyinchiliklar duch keldi? 3 ta Usability muammoni yozing.

Compatibility Testing

TestShop'ni Chrome, Safari va telefon brauzerida oching. Har brauzerda screenshot oling va farqlarni yozing. Kamida 2 ta Compatibility bug topishga harakat qiling.

💡 Portfolio uchun

4 xil test turida bajarilgan ishni bir hisobotga yig'ing (Google Docs). Intervyu'da: "Men 4 xil test turida tajribam bor — functional, security, usability, compatibility" deb ayta olasiz. Bu Junior uchun katta afzallik.

Intervyuga tayyorlov

Intervyu savollari

Test turlari — intervyu'da eng ko'p so'raladigan mavzulardan. 8 ta muhim savolga professional javoblarni o'rganing.

💡 Har savol ustiga bosing — professional javobni ko'rasiz.

Q1 Functional va Non-Functional testing farqi? +

Javob:

Functional Testing — "NIMA qiladi?" savoliga javob. Dasturning asosiy vazifalarini tekshiradi (tugma, forma, hisoblash).
Non-Functional Testing — "QANCHALIK yaxshi qiladi?" savoliga javob. Tezlik, xavfsizlik, qulaylik, moslik.

Misol: "Login ishlayaptimi?" — Functional. "Login 1 soniyada ochiladimi?" — Non-Functional (Performance).

Pro javob: "Men asosan Functional testing bilan shug'ullanaman (80% vaqt), lekin Security va Usability test'larda ham qatnashaman."

Q2 Performance, Load va Stress testing farqi? +

Javob: "Performance Testing — umumiy atama. Uning ichida 3 turi bor:"

Load Testing — odatdagi yuk ostida test. Misol: 1000 ta foydalanuvchi bir vaqtda.
Stress Testing — chegaraga yetkazib test. Misol: 10 000 ta foydalanuvchi — qachon yiqiladi?
Volume Testing — katta ma'lumot hajmi bilan test. Misol: 1 million mahsulot ustidan qidiruv.

Pro javob: "Black Friday kabi katta yuk oldidan Load Testing qilamiz — real yuk bilan sinab ko'ramiz. Stress bilan esa chegaralarni topamiz."

Q3 Black Box va White Box testing farqi? +

Javob:

Black Box — testor kodni bilmaydi. Faqat kirish-chiqishga qaraydi. Foydalanuvchi nuqtai nazari.
White Box — testor butun kodni ko'radi. Har qatorni sinab chiqadi. Dasturchi usuli.

Qachon qaysi biri?

Black Box — System va Acceptance testing. QA'larning asosiy usuli.
White Box — Unit va Component testing. Dasturchilar qiladi.
Gray Box — Integration/API testing. Middle QA'lar uchun.

Muhim: "Men Junior QA sifatida asosan Black Box ishlayman, chunki dasturchilik bilimim chuqur emas."

Q4 Security testing qanday qilinadi? +

Javob: "Security testing — saytning xavfsizligini tekshirish. Asosiy 4 yo'nalish:"

SQL Injection — login formalarga maxsus kod kiritish (' OR 1=1--). Ma'lumotlar bazasiga ruxsatsiz kirishga urinish.
XSS (Cross-Site Scripting) — saytga yomon JavaScript kod joylashtirish.
Authentication — parol talablari, 2FA bor-yo'qligi.
Authorization — oddiy foydalanuvchi admin sahifaga kira oladimi?

Asboblar: OWASP ZAP, Burp Suite. Lekin bu asosan Security Specialistning ishi. Junior QA faqat asosiy tekshiruvlarni qiladi.

Q5 Usability testing qanday o'tkaziladi? +

Javob: "Usability testing — sayt qanchalik qulay ekanligini tekshirish."

Usullar:

Haqiqiy foydalanuvchi kuzatuv — oddiy odamga vazifa beramiz, u qanday bajarishini kuzatamiz.
A/B Testing — ikki variantni solishtirish. Qaysi yaxshiroq?
Heuristic Evaluation — UX mutaxassislari saytni qoidalar bo'yicha baholaydi.

Nima tekshiriladi:

Birinchi 5 soniyada nima qilishini tushunadimi?
Xato xabarlari aniqmi?
Mobil versiyada oson'mi?

Q6 Compatibility testing'da nima tekshirasiz? +

Javob: "Compatibility testing — sayt turli muhitlarda ishlayaptimi tekshirish."

5 ta asosiy yo'nalish:

Brauzerlar: Chrome, Safari, Firefox, Edge
Qurilmalar: Desktop, telefon, planshet
OS: Windows, Mac, iOS, Android
Ekran o'lchamlari: 320px, 768px, 1920px
Internet tezligi: Wi-Fi, 4G, 3G

Asboblar: BrowserStack, LambdaTest — cloud orqali 100+ brauzerda test qila olasiz.

Pro javob: "Real misol — Chrome'da chiroyli ishlaydi, lekin Safari'da tugmalar joyidan chiqib ketgan. Bu Compatibility bug."

Q7 Siz qaysi test turlarida tajribangiz bor? +

Javob shabloni (halol): "Men Junior QA sifatida asosan quyidagi test turlarida ishlaganman:"

✅ Functional Testing — kundalik ishim
✅ Compatibility Testing — Chrome, Safari, mobil versiya
✅ Usability Testing — sodda tekshiruvlar
⚠️ Security Testing — asosiy darajada (SQL injection, XSS)
❌ Performance Testing — hali o'rganayapman, JMeter ishlataman

Muhim: Halol javob bering. "Men hamma narsani bilaman" — yolg'on deb tushuniladi. Aniq nimani bilishingizni va o'rganayotganingizni ayting.

Q8 Katta e-commerce saytida qanday test turlari muhim? +

Javob: "Uzum, Click kabi katta e-commerce saytlarida 5 ta test turi muhim:"

1. Functional — savat, to'lov, buyurtma — asosiy biznes oqimi to'g'ri ishlashi kerak
2. Performance — Black Friday, aksiyalar paytida sayt yiqilmasligi kerak
3. Security — karta ma'lumotlari, foydalanuvchi ma'lumotlari himoyalangan bo'lishi kerak
4. Usability — foydalanuvchi 3 qadamda xaridni yakunlay olishi kerak
5. Compatibility — mobil versiya ideal ishlashi kerak (50%+ trafik mobil'dan)

Muhim xulosa: "Katta e-commerce sayt uchun to'liq test strategiya kerak — faqat Functional yetarli emas. Har bir test turini inobatga olish muhim."

Test turlari — to'liq qo'llanma

Test turlari nima uchun kerak?

Katta rasm: 2 ta asosiy guruh

Functional Testing

Non-Functional Testing

Functional Testing

Nima tekshiriladi?

Kim va qanday bajaradi?

Non-Functional Testing

Performance Testing 3 turga bo'linadi:

Nima tekshiriladi?

Nima tekshiriladi?

Nima tekshiriladi?

Test turi va uning misolini bog'lang

Test turi

Misol

Box Testing — 3 usul

Xususiyatlari:

Xususiyatlari:

Xususiyatlari:

Test turi va tavsifini bog'lang

Bug qaysi test turida topiladi?

TestShop'da test turlarini qo'llash

TestShop — Test turlari amaliyoti

Sizning 4 ta vazifangiz:

Intervyu savollari

3 ta asosiy fikr